Pełnomocnik sądowy, czyli kto?

Często słyszymy o nim w kontekście rozpraw i postępowań, ale tak naprawdę wiemy niewiele. Kim jest, jakie ma prawa, jakie ma obowiązki? Co może zrobić, a czego nie? Czy każdy może być pełnomocnikiem sądowym? Co zrobić, żeby nim zostać? Na te i inne pytania znajdziesz odpowiedzi właśnie w tym artykule.

Kim jest pełnomocnik sądowy?

Kiedy o nim myślimy, przede wszystkim przychodzi nam do głowy adwokat lub radca prawny. Takie podejście jest jak najbardziej uzasadnione. Zgodnie z artykułem 87. Kodeksu postępowania cywilnego, pełnomocnikiem może zostać właśnie adwokat lub radca prawny, rzecznik patentowy, ale też współuczestnik sporu, rodzice, rodzeństwo, małżonek, zstępny lub osoba pozostająca ze stroną w stosunku przysposobienia. Tyle mówi prawo, a jak to wygląda w przełożeniu na język polski?

Pełnomocnik sądowy działa w imieniu strony postępowania na podstawie udzielonego mu pisemnego umocowania. W praktyce reprezentuje interesy mocodawcy przed sądem, składa pisma procesowe, uczestniczy w rozprawach, formułuje wnioski dowodowe i prezentuje argumentację prawną. Zakres jego kompetencji wynika bezpośrednio z treści pełnomocnictwa — może ono obejmować wszystkie uprawnienia procesowe albo być ograniczone do konkretnych czynności (np. tylko do reprezentowania na rozprawie, bez prawa do zawarcia ugody).

Kto może być pełnomocnikiem?

Teoretycznie w większości spraw nie potrzebujemy pełnomocnika, możemy sami reprezentować własne interesy. Tak się jednak rzadko zdarza, chyba że chodzi o rozwody za porozumieniem stron lub sprawy o niewielkiej wartości przedmiotu sporu.

Nie zawsze osoby znajdujące się w trudnej sytuacji chcą decydować się na prawnika. Czasem sprawa jest na tyle wstydliwa, że wolą powierzyć ją komuś z rodziny, kto jest doskonale zaznajomiony z problemem i jest gotów nas reprezentować. W takim przypadku pełnomocnikiem może być osoba bliska — małżonek, rodzic, dorosłe dziecko, rodzeństwo — pod warunkiem że posiada pełną zdolność do czynności prawnych.

Katalog osób uprawnionych do występowania przed sądem dzieli się na dwie kategorie:

• Pełnomocnicy profesjonalni — adwokaci, radcowie prawni, rzecznicy patentowi (w sprawach z zakresu własności intelektualnej), którzy mogą reprezentować każdą stronę w każdej sprawie cywilnej, w tym przed sądami wyższych instancji
• Pełnomocnicy nieprofesjonalni — członkowie rodziny lub współuczestnicy postępowania, których uprawnienia są ograniczone do sądów I i II instancji (z wyłączeniem Sądu Najwyższego)

Warto wiedzieć, że obsługi prawnej w sprawach cywilnych może podjąć się nie tylko adwokat, ale także radca prawny — obie profesje mają identyczne uprawnienia procesowe w postępowaniu przed sądami powszechnymi.

Jak zostać reprezentantem strony w sądzie?

Osoba ta musi przede wszystkim posiadać zdolność do czynności prawnych, czyli mieć ukończone 18 lat i nie być ubezwłasnowolniona. Pełnomocnictwo powinno zostać udzielone w formie pisemnej lub powinno być zgłoszone do protokołu, gdzie pełnomocnik jest zobowiązany dołączyć do akt oryginał lub poświadczony urzędowo odpis pełnomocnictwa.

W praktyce najprostszą formą udzielenia pełnomocnictwa jest sporządzenie oświadczenia na papierze firmowym kancelarii (w przypadku prawnika) lub na zwykłej kartce (w przypadku pełnomocnika rodzinnego) z podpisem mocodawcy. Podpis ten nie wymaga notarialnego poświadczenia, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej (np. w sprawach spadkowych).

Treść pełnomocnictwa

Dokument pełnomocnictwa powinien zawierać następujące elementy:

• Dane osobowe mocodawcy (imię, nazwisko, adres zamieszkania, PESEL)
• Dane pełnomocnika (imię, nazwisko, adres; w przypadku adwokata lub radcy — numer wpisu na listę)
• Oznaczenie sprawy (np. „w sprawie o zapłatę przeciwko XY”) lub wskazanie, że pełnomocnictwo dotyczy wszystkich spraw przed sądami powszechnymi
• Zakres umocowania — czy obejmuje wszystkie czynności procesowe, w tym zawarcie ugody i cofnięcie pozwu, czy jest ograniczony
• Datę i podpis mocodawcy

Nie zawsze jednak wystarczająca będzie pomoc naszego osobistego pełnomocnika. Są pewne sprawy, w których będziemy musieli skorzystać z pomocy specjalisty.

Kiedy potrzebujemy adwokata?

Pełnomocnik zawodowy jest obowiązkowy, kiedy bierzemy udział w postępowaniu przed Sądem Najwyższym. Takie są po prostu z góry ustalone zasady. Nawet, jeśli sami napiszemy pismo do sądu to zostanie ono nam zwrócone. Mamy tutaj do czynienia z tak zwanym zastępstwem obligatoryjnym, kiedy reprezentuje nas adwokat lub radca prawny.

Obowiązek korzystania z profesjonalnego przedstawiciela procesowego wystąpi także w innych sytuacjach określonych przez prawo. W postępowaniu kasacyjnym (skarga kasacyjna do Sądu Najwyższego) wymagane jest, aby pełnomocnikiem był adwokat lub radca prawny ze stażem nie krótszym niż 3 lata. Ta sama zasada obowiązuje w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (skarga kasacyjna do Naczelnego Sądu Administracyjnego).

Kiedy warto skorzystać z pomocy prawnika, choć nie jest to obowiązkowe?

Choć w większości postępowań cywilnych możemy występować samodzielnie, istnieje szereg sytuacji, w których profesjonalna reprezentacja prawna jest wysoce wskazana:

• Sprawy o dużej wartości przedmiotu sporu — błąd procesowy może kosztować więcej niż wynagrodzenie pełnomocnika
• Sprawy skomplikowane pod względem prawnym — np. dotyczące prawa handlowego, spadkowego, nieruchomości
• Postępowania, w których druga strona ma profesjonalnego pełnomocnika — bez równorzędnej wiedzy prawniczej możemy być w niekorzystnej pozycji
• Sprawy wywołujące silne emocje — pełnomocnik zachowuje obiektywizm i chłodną kalkulację prawną tam, gdzie my możemy działać pod wpływem stresu

Kiedy przysługuje pełnomocnik z urzędu?

Pełnomocnika zawodowego możemy otrzymać z urzędu. Aby jednak tak było, należy przedstawić szereg dokumentów, takich jak: dosyć szczegółowe oświadczenie o stanie rodzinnym, zaświadczenia o posiadanym majątku, dochodach, wszelkich źródłach utrzymania itp. Wzór takiego oświadczenia można pobrać w sądzie lub z jego strony internetowej.

Należy pamiętać, że tymi dokumentami mamy udowodnić, że nie jesteśmy w stanie pokryć samodzielnie wynagrodzenia dla pełnomocnika, ponieważ w sposób znaczący naruszy ono koszty, jakie są ponoszone na utrzymanie rodziny. Niech nikt się nie zdziwi, jeśli sąd każe zapłacić za wyznaczonego adwokata lub radcę — dzieje się tak, gdy sytuacja materialna strony nie uzasadnia zwolnienia z kosztów.

Procedura przyznania pełnomocnika z urzędu

Wniosek o przyznanie pełnomocnika z urzędu składamy wraz z pozwem lub w trakcie trwania postępowania. Do wniosku dołączamy:

• Oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach (na urzędowym formularzu)
• Zaświadczenie z Urzędu Skarbowego o wysokości uzyskanego dochodu w poprzednim roku podatkowym
• Zaświadczenie z ośrodka pomocy społecznej (jeśli jesteśmy beneficjentem pomocy)
• Inne dokumenty potwierdzające trudną sytuację materialną (np. zaświadczenie o bezrobociu, orzeczenie o niepełnosprawności)

Sąd ocenia wniosek i podejmuje decyzję w formie postanowienia. Jeśli uzna go za zasadny, wyznaczy konkretnego adwokata lub radcę prawnego, który będzie nas reprezentował. Możemy także sami wskazać we wniosku osobę pełnomocnika, jeśli znamy prawnika gotowego przyjąć sprawę w ramach pomocy prawnej z urzędu.

Specjalistów z urzędu dostajemy tylko w naprawdę uzasadnionych przypadkach, dlatego warto dobrze się zastanowić zanim podejmiemy decyzję o wyborze kogoś, kto będzie nas reprezentować. Osoba działająca w naszym imieniu przed sądem powinna nie tylko posiadać odpowiednie kompetencje prawne, ale także budzić nasze pełne zaufanie — w końcu będzie podejmowała decyzje wpływające bezpośrednio na wynik sprawy i nasze interesy majątkowe lub osobiste.