Wiele opuszczonych dzieci poszukuje domu. Niektóre pary niemogące mieć własnych dzieci, a także małżeństwa posiadające już własne potomstwo, decydują się na stworzenie dla nich domu. To bardzo szlachetne, ale jednocześnie wymagające zadanie. Aby zostać rodziną zastępczą nie wystarczy jednak tylko chęć, trzeba też spełnić szereg warunków.
- Różnica między rodziną zastępczą a adopcją
- Warunki i procedura ubiegania się o opiekę
- Wymogi dla zawodowej rodziny zastępczej
- Prawdy i nieporozumienia dotyczące opieki zastępczej
Różnica między rodziną zastępczą a adopcją
Na wstępie warto rozróżnić te dwa pojęcia, gdyż rodzina zastępcza działa na odmiennych zasadach prawnych niż adopcja. W momencie adopcji powstają trwałe więzi prawne pomiędzy dzieckiem a opiekunem prawnym — dziecko przyjmuje nazwisko rodziny adopcyjnej, a relacja staje się równoważna z biologicznym pokrewieństwem. Natomiast w przypadku rodziny zastępczej nie dochodzi do przerwania więzi prawnych z biologicznymi rodzicami, chyba że zostali oni wcześniej pozbawieni praw rodzicielskich.
Rodzina zastępcza sprawuje opiekę nad dziećmi, które z różnych przyczyn nie mogą być adoptowane — najczęściej dlatego, że sąd nie pozbawił rodziców biologicznych praw rodzicielskich, lecz jedynie ograniczył je lub zawiesił. Istnieją trzy podstawowe rodzaje rodziny zastępczej:
- spokrewniona — tworzona przez dziadków, rodzeństwo rodziców lub inne osoby spokrewnione z dzieckiem,
- niezawodowa — prowadzona przez osoby niespokrewnione, które nie otrzymują wynagrodzenia za sprawowanie opieki,
- zawodowa — w której przynajmniej jedna osoba wykonuje obowiązki rodzica zastępczego jako profesjonalną pracę.
Rodzina zastępcza zawodowa może również pełnić funkcję pogotowia rodzinnego, przyjmując dzieci wymagające pilnej interwencji na okres do trzech miesięcy, z możliwością przedłużenia do dwunastu miesięcy.
Warunki i procedura ubiegania się o opiekę
Aby stworzyć rodzinę zastępczą dla dziecka, należy zgłosić się do Ośrodka Adopcyjno Opiekuńczego, Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej lub Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie i umówić się na rozmowę z pracownikiem ośrodka odpowiedzialnym za kwalifikację kandydatów. Pierwsza rozmowa ma charakter informacyjny — podczas niej pracownik przedstawia specyfikę funkcjonowania rodzin zastępczych, obowiązki wynikające z tej roli oraz wymogi formalne.
Aby nasze starania zakończyły się sukcesem, należy spełnić kilka podstawowych warunków:
- zapewnić odpowiednie warunki mieszkaniowe — dziecko musi mieć własne łóżko, a w miarę możliwości także osobny pokój lub wydzieloną przestrzeń do nauki i odpoczynku,
- posiadać stałe źródło utrzymania — wystarczające do pokrycia potrzeb rodziny bez konieczności zaciągania kredytów konsumpcyjnych,
- korzystać z pełni praw cywilnych i obywatelskich — czyli nie być ubezwłasnowolnionym ani pozbawionym władzy rodzicielskiej,
- przebywać na stałe na terenie Polski — ośrodek musi mieć możliwość przeprowadzania wizyt kontrolnych w miejscu zamieszkania,
- przedstawić zaświadczenie lekarskie o braku przeciwwskazań zdrowotnych do bycia rodzicem zastępczym — w szczególności dotyczące chorób psychicznych, uzależnień oraz schorzeń mogących uniemożliwić sprawowanie pieczy.
Jeśli ktoś chce zostać rodziną zastępczą dla wnuka, siostrzeńca lub innego dziecka ze swojej rodziny, musi spełnić dokładnie te same warunki co osoby niespokrewnione. Nie istnieje tryb uproszczony dla rodzin spokrewnionych — każda kandydatura podlega takiej samej weryfikacji.
Etapy procedury kwalifikacyjnej
Po złożeniu formalnego wniosku kandydaci przechodzą przez kilka etapów sprawdzających:
- Wywiad środowiskowy — pracownik socjalny odwiedza dom kandydatów, ocenia warunki mieszkaniowe, rozmawia z domownikami i najbliższymi sąsiadami.
- Badania psychologiczne — mają na celu ocenę stabilności emocjonalnej, umiejętności wychowawczych oraz motywacji do przyjęcia dziecka.
- Szkolenie — przyszli rodzice zastępczy uczestniczą w warsztatach dotyczących specyfiki pracy z dziećmi z trudną przeszłością, radzenia sobie z traumą oraz utrzymywania relacji z biologiczną rodziną dziecka.
- Opinia psychologa i pracownika socjalnego — na podstawie zebranych informacji sporządzana jest opinia o przydatności kandydatów do pełnienia roli rodziny zastępczej.
- Decyzja starosty — ostateczną decyzję o wpisaniu do rejestru rodzin zastępczych podejmuje starosta na podstawie zgromadzonej dokumentacji.
Cała procedura trwa zwykle od trzech do sześciu miesięcy, w zależności od obciążenia ośrodka oraz kompletności dokumentów.
Wymogi dla zawodowej rodziny zastępczej
Aby zostać zawodową rodziną zastępczą, trzeba spełniać dodatkowe wymagania wykraczające poza podstawowe kryteria dla rodzin niezawodowych. Osoby ubiegające się o status zawodowej rodziny zastępczej są poddawane badaniom psychologicznym o podwyższonym stopniu szczegółowości, które oceniają m.in. odporność na stres, umiejętność radzenia sobie z sytuacjami kryzysowymi oraz zdolność do współpracy z instytucjami pomocy społecznej.
Dodatkowo zbiera się na temat kandydatów pogłębiony wywiad środowiskowy, obejmujący nie tylko aktualne warunki życia, ale także historię zatrudnienia, sytuację finansową oraz opinie osób, które znają kandydatów z różnych kontekstów życiowych.
Obowiązki zawodowej rodziny zastępczej
Rodzinę zastępczą może tworzyć zarówno małżeństwo, jak i osoba samotna — w obu przypadkach przynajmniej jedna osoba musi zobowiązać się do niepodejmowania dodatkowej pracy na podstawie umowy o pracę. Oznacza to rezygnację z pełnego etatu w innej instytucji i poświęcenie czasu wyłącznie opiece nad dziećmi oraz obowiązkom wynikającym z prowadzenia rodziny zastępczej.
Okres, w którym osoba pełni rolę zawodowego rodzica zastępczego, jest traktowany jak regularna umowa o pracę — osoba taka zachowuje uprawnienia pracownicze, w tym prawo do emerytury, urlopu oraz świadczeń chorobowych. Wynagrodzenie za opiekę nad jednym dzieckiem wynosi około 2000 złotych miesięcznie, a za każde kolejne dziecko przysługuje dodatkowe wynagrodzenie.
Rodzina pełniąca funkcję pogotowia rodzinnego otrzymuje wynagrodzenie w wysokości około 2600 złotych, ze względu na zwiększoną odpowiedzialność i konieczność gotowości do przyjęcia dziecka w trybie pilnym, często bez wcześniejszego przygotowania.
Dodatki i świadczenia dla rodzin zastępczych
Oprócz wynagrodzenia rodziny zawodowe otrzymują także:
- świadczenie na pokrycie kosztów utrzymania dziecka — kwota miesięczna przeznaczona na wyżywienie, ubrania, artykuły szkolne i higieniczne,
- świadczenie na zagospodarowanie — jednorazowa pomoc finansowa wypłacana przy przyjęciu dziecka, przeznaczona na wyposażenie pokoju, zakup mebli czy sprzętu elektronicznego,
- pomoc rzeczowa — w postaci voucherów, bonów lub bezpośredniego wsparcia materialnego w trudniejszych sytuacjach.
Wszystkie te świadczenia są przyznawane niezależnie od sytuacji materialnej rodziny zastępczej i mają na celu pokrycie faktycznych kosztów związanych z wychowaniem dziecka.
Prawdy i nieporozumienia dotyczące opieki zastępczej
Choć rodzina zastępcza to nie to samo co adopcja, to niektóre dzieci pozostają w takich rodzinach aż do dorosłości. Zdarza się, że relacja między opiekunami a dzieckiem staje się na tyle silna, że po ustabilizowaniu sytuacji prawnej rodzina zastępcza decyduje się na adopcję.
Choć niektórzy myślą, że oznacza to wyłącznie moment osiągnięcia pełnoletności, to prawda jest taka, że uczące się dziecko ma prawo pozostać w rodzinie zastępczej do ukończenia 26 roku życia, o ile kontynuuje naukę w szkole średniej, na studiach lub w innej placówce oświatowej. Po ukończeniu 18. roku życia osoba taka może także ubiegać się o samodzielność finansową, zachowując jednocześnie kontakt z rodziną zastępczą.
Mit o przydzielaniu mieszkań rodzinom zastępczym
Mitem jest przekonanie, że rodziny zastępcze automatycznie dostają mieszkanie za przyjęcie dzieci. W rzeczywistości ośrodki pomocy społecznej mogą wesprzeć rodzinę w znalezieniu odpowiedniego lokum lub pokryć część kosztów wynajmu, ale nie jest to świadczenie przyznawane z automatu. Priorytetem jest zapewnienie dziecku godnych warunków, ale odbywa się to w ramach indywidualnych ustaleń, a nie jako stały element systemu.
Obowiązek utrzymywania kontaktu z biologicznymi rodzicami
Ważną kwestią jest również obowiązek utrzymywania przez rodziny zastępcze więzi pomiędzy dziećmi a ich biologicznymi rodzicami, chyba że istnieją przeciwwskazania sądowe lub biologiczni rodzice sami nie chcą korzystać z tej możliwości. Kontakty mogą przybierać formę spotkań w ośrodku, rozmów telefonicznych lub korespondencji — ich częstotliwość i sposób realizacji ustala sąd w porozumieniu z asystentem rodziny.
W praktyce utrzymywanie tych relacji bywa jednym z najtrudniejszych aspektów pracy rodziny zastępczej, zwłaszcza gdy rodzice biologiczni mają problemy z uzależnieniami, nieodpowiedzialnie podchodzą do ustaleń lub próbują manipulować dzieckiem. Dlatego rodziny zastępcze otrzymują wsparcie ze strony psychologów oraz asystentów rodziny, którzy pomagają w zarządzaniu tymi skomplikowanymi relacjami.
